arcam

Het tweejarig onderzoeksproject Transition-Scapes onderzocht in de periode 2023-2025 hoe interactieve hulpmiddelen bijdragen aan het vormgeven van de energietransitie.

Een transition-scape is een interactieve tool die urban curators helpt om gemeenschappen en instellingen te begeleiden bij het verkennen, bespreken en aanpakken van grote uitdagingen zoals de energietransitie. Het instrument staat niet op zichzelf, maar wordt ingezet bij groepsgesprekken onder leiding van een urban curator. Het bouwen en ontwerpen van een transition-scape vereist een contextspecifieke aanpak, afgestemd op de behoeften en werkwijze van elke gemeenschap. Elke transition-scape maakt gebruik van cijfers en verhalen om verborgen informatie en ervaringen zichtbaar te maken. Het doel is het stimuleren van langdurige dialoog, reflectie en collectieve planning.

De afdeling Ruimte en Duurzaamheid van de gemeente Amsterdam had behoefte aan het betrekken van potentiële inwoners bij het nadenken over het organiseren van energie in Haven-Stad. Hoewel het exacte energiesysteem voor 2050 nog niet duidelijk is, moeten er nu al weloverwogen keuzes worden gemaakt.

De interactieve tool voor Haven-Stad is een augmented reality-interface ontworpen door Studio Bertels voor jongeren in de leeftijd van 18-26 jaar. De applicatie maakt verbinding met de multimedia-installatie Modelstad Haven-Stad in Arcam en kan op andere openbare locaties met geprinte kaarten van het plangebied worden gebruikt.

De tool is bedoeld om de doelgroep bewust te maken van hoe het toekomstige energiesysteem eruit zou kunnen zien op drie schaalniveaus (huis, straat en buurt) en om een gezamenlijke stem aan hun voorkeuren en ideeën te geven. Het interactieve model maakt deel uit van een reeks gemodereerde evenementen voor jongeren om deel te nemen aan een jongerenberaad. De analyse van de antwoorden en feedback van de deelnemers kan de aanzet zijn tot een verkenning om in Haven-Stad onder leiding van een urban curator een gemeenschap te bouwen rond een lokaal energiesysteem. De gemeente Amsterdam moet zich dan wel committeren aan de meerwaarde van deze intermediair.

De doelstellingen:

1. Het betrekken van potentiële bewoners (18-26 jaar) bij het verbeelden van nieuwe manieren van wonen en werken met een toekomstig energiesysteem in Haven-Stad. De tool heeft als doel om toekomstige bewoners bewust te maken van hoe het energiesysteem ingericht zou kunnen worden, hen een gezamenlijke stem te geven voor hun voorkeuren en ideeën, en hen te stimuleren om mede-eigenaarschap te nemen over die toekomst.
2. Het betrekken van de gemeente door haar te helpen een gedeelde toekomstvisie te ontwikkelen, gebaseerd op weloverwogen keuzes en feedback van potentiële toekomstige bewoners.

De tool is getest onder ruim 100 studenten van de HvA in het Jakoba Mulderhuis en bezoekers van Arcam in het voorjaar van 2025. De vragen bij de drie schaalniveaus waren:

• • Hoe organiseer jij de energievoorziening in jouw toekomstige woning?
  • Hoe wordt het energiesysteem zichtbaar in jouw toekomstige straat?
  • Welke bronnen van elektriciteit en warmte zijn welkom in jouw buurt?

De energietransitie is naast een technisch, ook een complex sociaalmaatschappelijk verandervraagstuk. De Rijksoverheid streeft naar een CO2-neutrale economie in 2050 en stimuleert hiertoe het gebruik van hernieuwbare energiebronnen die onze aarde en leefomgeving niet beschadigen of vervuilen. Volgens dat scenario worden elektriciteit en warmte zoveel als mogelijk in de buurt opgewekt, opgeslagen en verspreid. Hiervoor zijn nieuwe, grotendeels lokaal georganiseerde energiesystemen nodig: in bestaande buurten en in nieuwbouwwijken. De gemeentes en marktpartijen zijn hierin leidend, maar er gaan steeds meer stemmen op – onder andere bij het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie en Alliander – om het eigenaarschap van deze lokale systemen in energiegemeenschappen onder te brengen. Bewoners zijn dan samen – eventueel met lokale overheden en ondernemingen – eigenaar. Zij steken de koppen bij elkaar om gezamenlijk plannen te maken en beslissingen te nemen die goed zijn voor hun omgeving.

Het aantal energiecoöperaties in Nederland is de afgelopen tien jaar weliswaar sterk toegenomen, maar het vormgeven van een lokaal energiesysteem is nog altijd ingewikkeld. Het probleem is dat ons bestaande energiesysteem en de huidige wet- en regelgeving nog niet zijn ingericht voor deze duurzame opwek op lokaal niveau. Los van de keuzestress over de mogelijkheden (wel of geen warmtenetten, waterstof of waterpomp, geothermie, kernenergie, thuis- of buurtbatterijen), gaat deze transitie vooral over een andere manier van denken en samenwerken tussen overheden, inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers, energieleveranciers en netbeheerders.

Het lectoraat Civic Interaction Design onderzocht hoe ontwerpkracht en technologie dit transformatieproces kunnen ondersteunen. De conclusie: er is op buurtniveau behoefte aan een urban curator die instellingen en bewoners met elkaar verbindt om samen onder diens begeleiding verschillende toekomstscenario’s voor de buurt te verkennen. Hiervoor zet de urban curator interactieve tools in, ook wel transition-scapes genoemd.

In een Research-through-Design-proces zijn twee prototypes ontwikkeld: één voor Huis van de Toekomst in de Rotterdamse wijk Bospolder-Tussendijken, en één voor Haven-Stad in Amsterdam. Arcam deed mee aan de studie naar de transition-scape voor Haven-Stad. Er zijn workshops georganiseerd met ontwerpers, bewoners, beleidsmakers en andere institutionele betrokkenen om de onderzoeksvraag aan te scherpen, een gezamenlijke aanpak voor de transition-scape te ontwikkelen en het prototype te testen met verschillende doelgroepen.

Onderzoeksteam: Cristina Ampatzidou, Linda Vlassenrood, Martijn de Waal (Civic Interaction Design Research Group)

Project Management: Jorgen Karskens (Civic Interaction Design Research Group)

Ontwerp prototypes: Dirk Bertels, Arthur van Schravendijk (Studio Bertels)

Projectpartners: International Architecture Biennale Rotterdam, Arcam, Nieuwe Instituut, UNStudio, Bright, One Architecture, Clever°Franke, Tellart, Shosho, Gemeente Amsterdam, Alliander, &Flux, Arcadis, Play the City, Huis van de Toekomst, Studio Bertels

Onderzoekspartners: Lectoraat Bouwtransformatie – Hogeschool van Amsterdam, Planbureau voor de Leefomgeving