arcam

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met Erfgoedvereniging Heemschut.

De geschiedenis van het Shellterrein aan de noordelijke IJ-oever begint in 1905 met de opslag van petroleum. De Bataafsche Petroleum Maatschappij, die later opgaat in de Koninklijke/Shell Groep, breidt de activiteiten in de jaren die volgen, en daarmee ook het terrein, fors uit met o.a. de bouw van een aantal belangrijke onderzoekslaboratoria.

Al sinds de negentiende eeuw was de naastgelegen Tolhuistuin een geliefde uitgaansplek voor Amsterdammers. Hier kwam in 1938 een einde aan toen Shell een deel van dit gebied kocht, afsloot voor het publiek en bij de bestaande vestiging trok. De vroegere bedrijfskantine is net als de voormalige Shelltoren ‘Overhoeks’ en het IJ-laboratorium ontworpen door architect Arthur Staal. Toen Shell zich in 2009 terugtrok in nieuwbouw en het terrein aan de gemeente verkocht kwam ook het bedrijfsrestaurant vrij. Het in 1969 gebouwde IJ-laboratorium is alweer geruime tijd geleden gesloopt. Van de toren Overhoeks uit 1971 (nu A’DAM-toren) zijn de gevels gewijzigd en is de ‘kroon’ ingrijpend veranderd. Het in 1974 gerealiseerde bedrijfsrestaurant is uitwendig nog grotendeels authentiek.

Staal heeft zich bij zijn ontwerp laten inspireren door het structuralisme. Het gebouw is ontworpen op een stramien van vierkanten en heeft een kolommenstructuur. De aaneengeschakelde kleine en grote vierkante ruimten worden bekroond door kleine en grote piramidevormige daken. De belangrijkste ruimten zijn op de verdieping, bereikbaar via een royale buitentrap en een terras. De grote paviljoens op de verdieping aan voor- en achterzijde rusten in het midden op naar vier zijden schuin geplaatste kolommen, andere overstekende gebouwdelen rusten op schijfvormige kolommen met grote ronde gaten en aan de zijkant kraagt het gebouw boven het water van het Buiksloterkanaal uit. Het gebouw is als het ware deels opgetild. Hierdoor en dankzij de structuralistische opzet voegt het elegante complex zich goed in zijn omgeving en lijkt het minder groot dan het is. Het materiaalgebruik en de vormgeving, donkere grindbetonelementen ter plaatse van de verdiepingsvloer en de nadrukkelijk vormgegeven betonnen draagconstructie, sluiten goed aan bij de Overhoekstoren op zijn opvallende ‘pilotis’. Ook zijn in beide gebouwen zeshoekige vensters (de ‘handtekening’ van Staal) toegepast.

Arthur Staal (1907-1993), de zoon van architect Jan Frederik Staal (1879-1940), is één van de oprichters van Groep 32, de sterk door Le Corbusier beïnvloede groep jonge Amsterdamse architecten die zich in 1932 van de orthodoxe functionalisten rond het tijdschrift De 8 en Opbouw afscheidde. Ook later heeft Staals werk altijd sterk decoratieve tendensen gehad. In de wederopbouwperiode behoorde Arthur Staal tot de belangrijkste Amsterdamse architecten. Zo ontwierp hij grote aantallen woningen in de Westelijke Tuinsteden, diverse kantoorgebouwen  waaronder gebouw Metropool in de Weesperstraat en Amrobankfilialen, het clubhuis van Roeivereniging de Amstel en cultureel centrum De Brakke Grond in de Nes.

De kantine is in 2011-2014 verbouwd tot café-restaurant met expositie- en muziekruimten onder leiding van VASD interieur en architectuur. Centraal in het gebouw is een grote zaal gecreëerd waarvan het hogere platte dak zichtbaar is tussen de tentdaken zonder al te zeer op te vallen. Bij de verbouwing tot horeca en cultuurcentrum is vooral het interieur aangepast. Dit is gedaan met respect voor de oorspronkelijke architectuur. Recent is de smalle voetgangersbrug over het Buiksloterkanaal gerestaureerd.

De voormalig bedrijfskantine van de Shell heeft architectuurhistorisch een grote waarde als zeer kenmerkend en vrij gaaf behouden voorbeeld van het latere werk van Arthur Staal uit de Post ’65-periode. Tevens is het gebouw door de ligging beeldbepalend en heeft het pand cultuurhistorisch een grote waarde als illustratie van de ontwikkeling van het Shellterrein, dat een grote betekenis heeft voor de historie van Noord. Om deze redenen is Paviljoen Tolhuistuin op verzoek van Heemschut aangewezen tot gemeentelijk monument.

Paul Meijer, Erfgoedvereniging Heemschut

Hester Aardse, ‘De Koninklijke aan het IJ. Ontwikkelingen op het Shellterrein’, in: Amsterdam Monumenten & Archeologie 3, Amsterdam 2004.