arcam

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met Erfgoedvereniging Heemschut.

De straten rondom de Zwanenburgwal worden gekenmerkt door kleinschalige, gemengde bebouwing met bedrijfsruimten en woningen. In de Tweede Wereldoorlog werd de buurt, die onderdeel vormde van de Jodenbuurt, relatief zwaar getroffen. Veel bebouwing verkeerde na de oorlog in slechte staat en naderhand zijn hier veel vervallen panden afgebroken. Met de aanleg van de metro verdwenen eveneens enkele panden en door speculatie en leegstand raakte wat over was gebleven in verval. In opdracht van het Gemeentelijk Woningbedrijf werden in deze omgeving verschillende sociale woningbouwprojecten gerealiseerd, vaak in samenspraak met de buurt. ‘Omdat er een rijk actieverleden is, worden hier beslist geen twee stenen op elkaar gelegd zonder uitgebreid overleg met de bewoners. Welnu, er is lang overlegd, in huisvergaderingen, pandvergaderingen en blokvergaderingen en nu volgen de projecten elkaar razendsnel op’, aldus een anonieme journalist in Het Parool van 25 maart 1986. De bebouwing rond de hoek van de Staalstraat, Verversstraat en Zwanenburgwal was twee jaar eerder in opdracht uitgegeven aan het architectenbureau van De Ley. Een jaar later werd het complex opgenomen in een landelijke lijst van de elf toonaangevende voorbeelden van Nederlandse architectuur uit 1986, samengesteld door Stichting Wonen.

Paul De Ley wordt gezien als één van de pioniers van de stadsvernieuwingsprojecten. Hij ontwierp verschillende nieuwbouwcomplexen in de binnenstad van Amsterdam, waaronder op het Bickerseiland (1972-1977, met Jouke van den Bout), aan de Oude Schans (1976-1978, met Fenna Oorthuys), aan het Westerdok (1974-1982, met Fenna Oorthuys), op het Binnengasthuisterrein (1982-1985) en op het Prinseneiland (1984-1987). De Ley was een belangrijke voortrekker van het ‘bouwen voor de buurt’, waarbij in samenspraak met bewoners werd ontworpen. Zijn werk kan worden gezien als een reactie op de cityvorming van de jaren zestig. In plaats van schaalvergroting, pleitte De Ley voor kleinschalige ontwikkelingen binnen de kaders van de bestaande stad.

Het pand op de hoek van de Zwanenburgwal en Staalstraat geldt als één van zijn meest monumentale ontwerpen. Hoewel het hier oorspronkelijk de intentie was bouwblokken te vormen, diende met het ontwerp rekening gehouden te worden met enkele panden die op de monumentenlijst waren geplaatst en met die reden niet konden worden afgebroken. In samenspraak met de bewoners is het ontwerp hierop aangepast en om de bestaande panden heen gevormd. De hierdoor ontstane situatie, met zeer gevarieerde bebouwing, sluit goed aan binnen de context van de historische binnenstad.

Het totale project omvat 27 woningen, 2 atelierwoningen, 5 wooneenheden, 1 groepswoning en 2 bedrijfsruimtes. In feite bestaat het complex uit vier losse panden: drie met een voorzijde aan de Zwanenburgwal (waarvan twee tevens grenzen aan een pleintje in de Verversstraat) en één op de hoek van de Zwanenburgwal, de Staalstraat en de Verversstraat. Om de bebouwing zo goed mogelijk aan te laten sluiten bij de historische bebouwing variëren de panden sterk in bouwhoogte. Aan de smalle Verversstraat is de bebouwing bewust laag gehouden, de bebouwing aan de veel bredere Zwanenburgwal is aanzienlijk hoger. De panden zijn georiënteerd rondom binnenplaatsen, waaraan de trappenhuizen, bergingen, keukens en slaapkamers grenzen. De woonkamers grenzen aan de straatzijde.

In het bijzonder de gevel op de hoek van de Zwanenburgwal en Staalstraat heeft een sterke monumentale werking. Het speelse asymmetrische ontwerp van vijf bouwlagen heeft op deze hoek een afgeronde erker met doorlopende strookramen, een iets terug gelegen ingangspartij en een afzonderlijk vormgeven bovenste bouwlaag. De afgeronde erker komt in versoberde variant terug als balkonnetjes op de hoek van de Staalstraat en Verversstraat. Het ontwerp put hierin inspiratie uit de Amsterdamse Schoolstijl, maar krijgt door de detaillering een eigen karakter. De panden hebben een betegelde begane grond en hierboven gepleisterde gevels in drie verschillende pasteltinten, naar ontwerp van Fenna Oorthuys. Ze zijn voorzien van strookramen met smalle profilering boven een lage borstwering. Hierin wordt ook verwezen naar de modernistische architectuur van het Nieuwe Bouwen en het functionalisme van Le Corbusier. Aan de bovenzijde van de panden zijn voor Amsterdam karakteristieke hijsbalken aangebracht.

Door de panden niet in baksteen op te trekken, breekt de bebouwing bewust met context. De gelaagdheid van het ontwerp, de variërende bouwhoogte en de heldere detaillering maken echter dat dit project een geslaagde, kleinschalige, niet storende toevoeging is aan de binnenstad. Vooral de hoek Zwanenburgwal-Staalstraat is een karakteristiek voorbeeld van in de stadsvernieuwing in de jaren tachtig veel toegepaste bouwwijze met buitengevelisolatie, waarbij de gevels zijn voorzien van een gestuukt en licht geschilderd oppervlak. Deze manier van bouwen zou later kenmerkend worden voor het werk van De Ley.

In 2020 vroeg Heemschut een monumentenstatus aan voor het complex, als karakteristiek en relatief goed bewaard gebleven voorbeeld van typerende stadsvernieuwingsarchitectuur uit de periode Post ’65. In 2025 is het geheel officieel ingeschreven in de gemeentelijke monumentenlijst.

Wouter van Elburg, Erfgoedvereniging Heemschut, 2026

• Anoniem, ‘De staalmeesters liepen door de Staalstraat’ in: Het Parool 25-3-1986
• T. Claassen, Paul De Ley 1943. Bouwen voor de buurt – op zoek naar context en continuïteit, Rotterdam 2007.