arcam

Na elk bezoek komt de scorekaart tevoorschijn. Er wordt gewikt en gewogen, geplust en gemind. Het goede nieuws: er wordt vooral geplust. De jury is aangenaam verrast door de hoge kwaliteit van de inzendingen. De gebouwen zijn zo divers, zo uniek en zo uitzonderlijk dat de jury alle nominaties zelf ook als een prijs beschouwt. Deze collectie van tien gebouwen dragen ieder op een bijzonder belangrijke manier bij aan de leefbaarheid van de stad. Ook de programmaraad, die de selectie van genomineerden maakt, verdient een groot compliment.

Veel projecten zijn sociaal gedreven: buurthuizen, sociale woningbouwprojecten en bastions die voorheen gesloten waren, maar nu hun deuren openstellen naar de stad. Het bewijs daarvan is dat de jury in veel gebouwen niet alleen ontvangen wordt door architecten en opdrachtgevers, maar ook door enthousiaste vrijwilligers en betrokkenen uit de gemeenschap die vol trots vertellen over hun ‘stekkie’.

Drie projecten weten de jury in het bijzonder te beroeren.

Ten eerste het Nationaal Holocaustmuseum van Office Winhov en het Joods Cultureel Kwartier. Het is een project waarin urgentie, geschiedenis en vakmanschap samenkomen. Een gebouw dat een belangrijke geschiedenis van de stad weet te dragen, zonder dat verhaal te domineren.

Ook is er De August van Team V en Ymere. Een voorbeeldstellend project voor de meest urgente behoefte van de stad: betaalbare woningbouw. Aan alles is gedacht en alles klopt: detail, maatvoering, licht en ruimte.

Ten derde een project dat de buurt weet te verbinden met minimale ingrepen: Station Wildeman. Een project dat al veel eerder begint dan het gebouw zelf, met een grote sociale impact. De architecten bewijzen dat je je voor nieuwe, kwalitatieve architectuur prima kunt laten inspireren door het schijnbaar alledaagse. Het laat bovenal zien hoe hard we deze plekken als stad en maatschappij nodig hebben.

De rationeel opererende jury houdt de hele dag trouw de scorekaart bij. En de drie uitblinkers voldoen elk ruimschoots aan de wensen op het vlak van stedelijke en maatschappelijke betekenis, architectonische en ruimtelijke kwaliteit, toekomstbestendigheid en proces. Maar na lang beraad blijkt juist de winnaar van de AAP 2025 zich aan logica alleen te onttrekken. De winnaar van de AAP 2025 is een gebouw dat, naast al deze toetsingskaders, ook kwetsbaarheid en emotie oproept, herdenkt en verbindt, en op die manier richting geeft aan de toekomst. Architectuur als een spiegel, die benadrukt dat we als samenleving actief moeten werken aan democratische weerbaarheid in tijden dat oorlog, racisme, uitsluiting en genocide aan de orde van de dag zijn op wereldschaal. Het Nationaal Holocaustmuseum (Office Winhov en Joods Cultureel Kwartier) is een project van de buitencategorie en de winnaar van de AAP 2025.

De jury vindt het Nationaal Holocaustmuseum een project met grote urgentie en zeggingskracht. Zij noemt het een plek waar je móet zijn geweest, niet alleen vanwege de historische betekenis, maar ook omdat de architectuur het verhaal op indringende wijze ondersteunt. Wat de jury bijzonder waardeert, is de bescheidenheid van de architect. Alles is overwogen, maar niets schreeuwt. Geen ego, maar dienstbaarheid aan het verhaal dat in architectuur moet worden gehuisvest. De samenwerking met de opdrachtgever en de vormgever is zichtbaar in het resultaat. De vormgeving is ingetogen, en er is een harmonie tussen inhoud en ruimte. Op deze plek is het donker licht geworden.

De jury vindt het terugbrengen van gevel van de voormalige kweekschool een passende keuze en het geheel is op respectvolle wijze herbouwd. Binnen zorgen het behouden van de bestaande trappen en de toepassing van warme, eerlijke materialen voor een sfeer van rust en bezinning. In de tentoonstellingsruimtes is zorgvuldigheid voelbaar: vormgeving, licht en routing werken samen om het verhaal te vertellen. De transparantie in het ontwerp komt onder meer tot uiting in het feit dat de muur waar kinderen overheen klommen zichtbaar is gemaakt, een ingreep die verleden en heden verbindt. De architectuur confronteert de bezoeker hier met de realiteit: dit is gebeurd, en het kan weer gebeuren.

Op de jury maakt vooral de Hollandsche Schouwburg diepe indruk. De entree is tot een binnenruimte gemaakt. De architectuur daarvan klopt bij de tuin, de ruïne, en het zicht op de Naald is aangrijpend. De openbare ruimte tussen de twee gebouwen vormt nog steeds een barrière tussen de twee gebouwen, met een drukke weg en een tramhalte – maar ook dat sluit aan bij het verleden, waarin de tram, de straat en de gebouwen een cruciale speelden in het redden van de kinderen.

De jury is positief verrast door De August. In een wijk als Overhoeks, waar veel dure koopwoningen te vinden zijn, valt dit blok sociale woningbouw op door zijn hoge kwaliteit en uitstraling. Het project laat zien dat sociale woningbouw met weloverwogen ontwerpkeuzes geen compromis hoeft te zijn. Het exterieur heeft afgeronde hoeken en balkons – smaakgevoelig, maar het geeft het gebouw een eigen signatuur en uitstraling. De balkons bieden bewoners een prettige en karakteristieke buitenruimte. De geïntegreerde tafeltjes in de balkons zijn een voorbeeld van het oog van de architecten voor de ervaring op detailniveau. De trappen nodigen uit tot sociale interactie en beweging.

De woningen hebben goede plattegronden , de ramen hebben brede zitvensters. De jury waardeert vooral de gangen: die zijn breed en hebben natuurlijk daglicht voor een open en veilige sfeer. De entrees van de woningen zijn herkenbaar gemaakt met bekleding van groene stof, gemaakt van gerecyclede petflessen. Het vergroot de oriëntatie en geeft het interieur karakter. Ook buiten is zorg besteed aan de aankleding: in de voortuin zijn meubels en kunstobjecten geplaatst, ontworpen door Kiki van Eijk. De jury waardeert de samenwerking tussen Ymere en Team V, die heeft geleid tot een gebouw waarin afwerking, routing en verblijfskwaliteit in balans zijn. De jury vindt August een krachtig voorbeeld van wat sociale woningbouw kan zijn: doordacht, zorgvuldig uitgevoerd en prettig om in te wonen.

Station Wildeman is een buurtvoorziening met een groot sociaal hart. De jury is onder de indruk van de betrokkenheid van bewoners en de zorg waarmee het gebouw is omgevormd tot een plek van ontmoeting en verbinding. Wat opvalt, is de warme ontvangst: de entree straalt openheid uit, met een uitnodigend portaal en transparante gevels die direct zicht bieden op de activiteiten binnen. Bijzonder is dat het projectteam zich ook heeft ingezet om de openbare ruimte om het gebouw heen te vergroenen. De centrale ontmoetingsruimte is ruim en uitnodigend en de nieuwe zijbeuk sluit naadloos aan op de bestaande schoolstructuur. Het voegt programma toe zonder opdringerig te zijn. De harmonicadeuren aan de openen letterlijk het gebouw naar de buurt en maken het tot een verlengde van de openbare ruimte.

De jury waardeert de ogenschijnlijk eenvoudige, maar zorgvuldige keuzes van de architecten: zoals de kleurstelling op de bovenverdieping die geïnspireerd is op de originele vloertegels. De architectonische ingrepen zijn bescheiden, maar effectief. Het ontwerp kwam tot stand met minimale middelen, maar daarbij is het maximale resultaat behaald. De jury merkt op dat sommige onderdelen, zoals de trap en de kelder, misschien fraaier hadden gekund. Toch weegt de betekenis van Station Wildeman vooral in de manier waarop het is ingebed in de gemeenschap. Het is een gebouw waar mensen zich thuis voelen.

De transformatie van De Nederlandsche Bank is monumentaal voor Amsterdam, zowel in schaal als ambitie. Wat ooit een gesloten bolwerk was, is nu een transparant en publiek toegankelijk gebouw geworden. De jury is onder de indruk van hoe Mecanoo het oorspronkelijke ontwerp van Marius Duintjer heeft gerespecteerd én verrijkt met openbaar toegankelijke ruimtes. Maar ook heeft de jury bewondering voor de opdrachtgever, die zelf het vernieuwende programma ontwikkelde. De hoofdentree, letterlijk door de voormalige kluis gezaagd, zet meteen de toon: dit gebouw is opengebroken voor de stad. De kluisjes van De Regenboog Groep passen binnen het inhoudelijke en financiële idioom van DNB, maar vervullen ook een sociale functie.

Na de donkere tentoonstellingsruimtes is er een spectaculaire overgang naar de lichte, open straat. De jury waardeert het publieke karakter en de kunst die zichtbaar is gemaakt. De persoonlijke betrokkenheid is duidelijk merkbaar: van een publieke ‘straat’ die refereert aan de faculteit Bouwkunde in Delft – de alma mater van de architect – en een leesruimte die doet denken aan de Public Library in New York – een ander project van Mecanoo. Toch vraagt de jury zich af of elk onderdeel bijdraagt aan het verhaal. Sommige gebaren – zoals de gouden afwerking van de voormalige kluis – leiden wat af van de gelaagdheid van het oorspronkelijke ontwerp. Maar de impact van de algehele transformatie is onmiskenbaar: het gebouw heeft een nieuwe publieke betekenis gekregen.

MO*town Track 8 maakt bij aankomst meteen indruk op de jury. Echt een wow-effect. Het gebouw heeft een krachtige uitstraling: een stoer, zwart volume dat zich zelfverzekerd toont aan de straat. Op de hogere verdiepingen zorgen leefgalerijen voor een spectaculair perspectief. Staand op een van de bruggen tussen de gebouwen, kijk je dwars door het blok heen naar de andere zijde.

De gevel is zorgvuldig vormgegeven, met verschillende texturen. De beplanting is daarbij goed gekozen, met onder andere gele bloemen die contrasteren met het zwart van de gevel. Het geheel bloeit al goed, omdat het al een jaar voor oplevering is aangebracht – dat zou men op meer plekken moeten doen! Bewoners lijken zich hier ook goed te voelen. Bankjes, planten en stoelen duiden op toe-eigening en een gevoel van veiligheid. Wel vindt de jury dat de gevel en de balustrades aan de zijde van het binnenterrein wat unheimisch aandoen. Hier zou iets meer kleur of zachtheid welkom zijn geweest. Maar ondanks dat is MO*town Track 8 een spectaculair gebouwenlandschap met hoge architectonische pieken.

De verwachtingen zijn hoog voor Stepstone, de winnaar van de Zuiderkerkprijs. De jury prijst het lef van Lieven de Key om sociale huur op een plek als de Zuidas te realiseren. De plek nabij het station past goed bij de jonge doelgroep. Stepstone laat op overtuigende wijze zien dat betaalbaar wonen ook op toplocaties mogelijk is. Architectonisch is het gebouw zorgvuldig uitgewerkt. De gevelmaterialisering is goed gekozen en uitgevoerd. Het geveldoek, met foto’s van betrokken medewerkers aan het project, dat momenteel is aangebracht op de plek waar in de toekomst een buurgebouw komt, is een leuke touch.

De jury waardeert de toevoeging van gemeenschappelijke ruimtes. De collectieve ruimte in de plint, die is ingericht in samenspraak met bewoners, is belangrijk voor de gemeenschapsvorming. Het is een vondst dat deze ruimte als een soort straat fungeert, waardoor het een natuurlijke plek is waar mensen doorheen lopen. De woning waar de jury binnenkijkt, heeft een goede plattegrond en een prachtig uitzicht – met een tevreden bewoner als resultaat. Het uitzicht vanaf het dakterras is fenomenaal en de sportfaciliteiten passen bij de doelgroep. De jury zou graag wat extra aandacht zien voor de inrichting van het dakterras. Met een betere toegankelijkheid voor mindervaliden en meer zitgelegenheden zou het er nóg beter toeven zijn.

De Ark is een plek waar sociale betrokkenheid voelbaar is vanaf het moment dat je binnenkomt. De jury wordt bij aankomst hartelijk ontvangen, net als de bezoekers die hier dagelijks over de vloer komen. Een voormalig kerkgebouw is met een bescheiden ingreep getransformeerd tot een multifunctionele buurtplek waar mensen samenkomen. Dat blijkt uit de gesprekken met de vele aanwezige buurtbewoners. Zij voelen zich trots om hier te komen. Het is een plek die ertoe doet.

Het programma van de Ark is bijzonder: een voedselbank, kledingwinkel, ontmoetingsruimte en dagbesteding delen hier één dak. Wat opvalt, is hoe vanzelfsprekend de ruimte aanvoelt – uitnodigend en veilig. De ingreep omvat een groot, multifunctioneel houten meubel dat met eenvoudige materialen maar veel liefde en aandacht is uitgevoerd. Dat ziet de jury bijvoorbeeld aan de houtnerf die in de verschillende vlakken doorloopt en de efficiënt ingepaste pashokjes. De jury ziet dat het succes van dit project vooral ligt in de samenwerking tussen architect, opdrachtgever en gebruikers. De jury denkt dat er met zo’n team nog veel meer in zit en gunt het project niet alleen de aandacht die het verdient, maar ook extra financiële slagkracht om het nóg verder te brengen.

De vakjury vindt De Houten Leeuw een prachtig voorbeeld van hoe innovatieve bouwmethodes kunnen worden ingezet voor sociale woningbouw. De jury is enthousiast over het feit dat hier is gekozen voor houtbouw. Ook de snelheid van realisatie – binnen een jaar gebouwd, met aandacht voor milieu en betaalbaarheid – is indrukwekkend. De projectmanager is zeer toegewijd en de architecten hebben zich zichtbaar ingespannen om binnen de strakke randvoorwaarden kwaliteit te leveren. De gevelmaterialisering zorgde voor wat kopzorgen bij de commissie ruimtelijke kwaliteit van de gemeente. Uiteindelijk is de oplossing met stucwerk een verstandig compromis geweest van ontwikkelaar en architect.

De woningen zijn tweezijdig georiënteerd. Dat vindt de jury een goede keuze omdat het zorgt voor compacte doorzonwoningen. De houten achterzijde heeft een aantrekkelijke trap die op een mooie manier langs elke verdieping stapsgewijs de hoogte in stijgt. Op ruime leefgalerijen heeft elke woning een bankje dat zorgvuldig is ingepast en er is een tweede, compactere trap aan de zijkant. Zo ontstaat een vriendelijke woonomgeving met informele zitplekken en een lichte sfeer. Het geeft de jury een aangenaam vakantiegevoel. Wel lijkt het alsof de bewoners zich hun buitenruimte nog niet helemaal hebben toegeëigend. Veel gordijnen zijn gesloten en er zijn nog niet veel tekenen van buitenleven. Hopelijk brengt de zomer daar verandering in.

De renovatie van de Gentiaanbuurt is een voorbeeld van zorgvuldigheid en vakmanschap. De woningen zijn in de jaren ’20 ontwikkeld, in opdracht van een rederij, en maken deel uit van een rijksbeschermd stadsgezicht. De restauratie van de gevels is zó goed gedaan, dat het een bijna surrealistisch contrast vormt met de hedendaagse auto’s die ervoor staan. De jury is onder de indruk van hoe de verwaarloosde panden hun karakter en kwaliteit hebben teruggekregen – en ook van de bewoners, die zich fanatiek hebben ingespannen om de corporatie hiervoor te activeren. Het is inspirerend om op zo’n manier herinnerd te worden aan de enorme kwaliteit van de twintigste-eeuwse Amsterdamse sociale woningbouw en de manier waarop werkgevers daar indertijd betrokken bij waren.

Wat opvalt, is de enorme aandacht voor het behoud van architectonische details, van gootlijsten tot kleurstellingen. Maar ook achter de gevels is gewerkt aan modernisering. De woningen zijn aangesloten op het warmtenet en er is isolatie aangebracht in de plafonds en gevels – alles zonder het gevelbeeld aan te tasten. De plattegronden zijn aangepakt zodat ze minder ‘hokkerig’ zijn. Ook zijn de woningen technisch op een nieuw niveau gebracht. De jury ziet dat de architectonische bijdrage hier vooral zit in liefdevol herstel, door een kundige maar bescheiden architect.

CPO Srefi Bow is een kleinschalig project dat laat zien wat er mogelijk is wanneer bewoners écht aan het roer staan. Op Centrumeiland realiseerden acht huishoudens hun eigen woning in een gebouw met een nagenoeg volledig houten draagstructuur en een gevel met circulaire materialen. De jury waardeert het eigenaarschap en de betrokkenheid van de bouwgroep bij de duurzame ambitie. Bewoners beslisten vanaf de eerste schetsen mee over indeling, materialisatie en uitstraling. De voorgevel van het gebouw valt positief op in de straat dankzij de circulaire gevel. Wanneer die over enkele jaren begroeid is, zal dat alleen maar worden versterkt. Maar meer nog heeft de jury waardering voor de achtergevel, die bekleed is in hout met twee profielmaten.

Bijzonder is dat elke bewoner budget kreeg om de entree naar zijn of haar woning zelf vorm te geven, in plaats van een afwerking door een externe partij – een oplossing die financieel gunstig is maar ook het nodige karakter toevoegt aan de binnenruimtes. De jury is benieuwd of een gemeenschappelijke ruimte een goede toevoeging zou zijn geweest. Toch is het een fantastisch voorbeeld van wat mogelijk is in een CPO-constructie.