arcam

Tijdens de projectbezoeken spat de liefde en toewijding van de tien genomineerden af. Bij alle gebouwen staat een enthousiast team, meestal de architect en opdrachtgever, klaar om een rondleiding te geven. Duurzaamheid in de breedste zin van het woord blijkt bij alle projecten een vanzelfsprekend thema. Van groene daktuinen met waterberging en aanpasbare plattegronden tot houtbouw en monumenten die van het gas af zijn. Projecten blinken daarnaast uit in slimme prefab bouwoplossingen, verfijnde architectuur, speelse ontsluitingen en gemeenschapsgevoel. De jury ziet met name dat in sociale woningbouwprojecten van corporaties een duidelijke sprong in architectonische kwaliteit is gemaakt. Door slimme keuzes te maken zijn, ondanks de krappe budgetten, de materialisering, detaillering en woningen van De Vrijheid en Opportuna van hoge kwaliteit.

Kritische noot

De jury merkt echter ook op dat de genomineerde gebouwen niet los te beoordelen zijn van hun omgeving. Bij de projecten in een nieuwbouw context ziet de jury dat de stedenbouwkundige opzet tekort heeft geschoten. Scharrelruimte – ruim bemeten openbare ruimte om te ontmoeten, hangen en spelen – ontbreekt zowel in het Bajeskwartier (De Vrijheid), bij de Postjesweg (Opportuna), bij Podium Lelylaan (De Cornelis) als op Oostenburg (Houtrak). Ontwikkelingen worden kavel per kavel uitgegeven waardoor er geen connectie ontstaat tussen de gebouwen onderling en hun omgeving. Door de stedenbouwkundige kaders wordt het moeilijker om visuele verbindingen te leggen met de bestaande natuurlijke context die extra gebruikskwaliteit kan opleveren. Panden staan koud en hard in de stenige openbare ruimte, uitzicht op waterpartijen wordt weggenomen en lange lijnen op het maaiveld ontbreken. De jury doet een oproep aan de gemeente om integrale stedenbouwkundige plannen te voorzien die samenhang door alle schalen heen stimuleert, niet enkel op gebouwniveau. Plannen die voorbij de schone lei van de tekentafel gebruikmaken van de kwaliteiten van de bestaande omgeving, verbinding aangaan met de historie van de locatie en oplossingen bieden voor maatschappelijke problemen. In een stad en een samenleving waarin mensen elkaar steeds minder ontmoeten, waar eenzaamheid, (mentale) gezondheidsproblemen, segregatie en polarisatie een groot probleem zijn, is juist een sterke behoefte aan gebouwen, straten en buurten waar mensen elkaar op een informele en vanzelfsprekende manier kunnen ontmoeten. Dat vraagt om een duidelijke visie en om een stedenbouwkundig ontwerp waarin dit thema nadrukkelijk aandacht krijgt.

Criteria 

Ter voorbereiding op de jurydag heeft het ene jurylid een zeven scorematrix voor zichzelf opgesteld, de ander een systematiek met vijf toetsingscriteria en de derde één belangrijk hoofdcriterium. Tijdens het uiteindelijke beoordelingsproces smelten deze criteria samen in een aantal hoofdvragen: voorziet het gebouw in een huidige behoefte en wat is de toegevoegde waarde voor Amsterdam op de lange termijn? Klopt het gebouw door alle lagen heen, van programma en architectuur tot de aansluiting op het verleden en de omringende stedenbouwkundige context? Wat betekent het project voor sociaal of economisch minder bevoorrechte mensen in onze samenleving? Heeft het gebouw een hoge mate van functievrijheid, ofwel is het aanpasbaar in de toekomst? Zijn de bouwkosten en het resultaat goed in balans? Is het gebouw inspirerend en raakt het de jury?

Intuïtief wordt de jury het meest geroerd door drie projecten waar met veel aandacht nieuw leven is ingeblazen in bestaande omgevingen. Deze drie transformatieprojecten voegen duidelijk hoge verblijfskwaliteit toe aan verwaarloosde, vergeten of van de sloop geredde gebouwen.

Naast deze drie uitblinkers wil de jury hun bijzondere waardering uitspreken voor de grote maatschappelijke meerwaarde van De Nieuwe Meent. De jury prijst het doorzettingsvermogen van het coöperatief, dat dit gebouw ondanks alle (financiële) tegenwind heeft weten te realiseren. Het is een betaalbaar, aanpasbaar en voorbeeldstellend woonproject waar de organisatie van het programma ontmoeting tussen de bewoners en verbinding met de buurt stimuleert.

Op een symbolische derde plaats spreekt de jury grote bewondering uit voor Het Duivenhuis. Het oorspronkelijke rijksmonument is subtiel gerestaureerd, zonder de lagen van eerder gebruik volledig uit te wissen. De verfijnde nieuwe overkapping en houten balkon in één, die om het bestaande gebouw heen is gevouwen, is uitzonderlijk goed doordacht en gedetailleerd. Samen met de vanzelfsprekende speelplek in het Moeflonhuisje is een nieuwe architectonische parel aan ARTIS toegevoegd met een prettige verblijfskwaliteit.

Daarnaast is de jury bijzonder onder de indruk van de transformatie van De Telefoondienst. Het gebouw heeft een unieke gelaagdheid door het optoppen van twee lagen en onderbrengen van een divers programma van vrije sector, midden en sociale huur in combinatie met kunstenaarsstudio’s en commerciële ruimtes. De hoge kwaliteit in materialisering is tot in de details doorgevoerd, van het graniet in de gevel van de optopping en de afscheiding van de binnentuin tot de hoogwaardig uitgevoerde nieuwe trappen.

Maar de winnaar van de Amsterdamse Architectuurprijs 2026 steekt met kop en schouders boven de andere projecten uit. De jury is unaniem eens dat dit project onvergelijkbaar is met de andere nominaties qua maatschappelijke betekenis, inpassing in de bestaande context en aanpasbaarheid in de toekomst. Het biedt een oase van rust en een niet-commerciële plek op één van de drukste en duurste plekken van Amsterdam. De jury voelt dat alles klopt aan de Universiteitsbibliotheek UvA.

(bouwkosten inschatting: ca. €8.750/m²)

Op de duurste vierkante meters van Amsterdam is met de Universiteitsbibliotheek een niet-commerciële studieplek gerealiseerd voor studenten. Het is een krachtig en noodzakelijk statement dat hiermee een belangrijke academische functie in het hart van de binnenstad is behouden. De jury heeft diepe bewondering voor de jarenlange strijd die is gevoerd om dit rijksmonument te behouden en een prachtige nieuwe functie te geven. De bibliotheek is een oase van rust die de drukke binnenstadscampus compleet maakt.

Bij binnenkomst wordt de jury direct gegrepen door de overtuigende ‘vibe’ en de openheid van het hoge, lichte atrium. De jury is vol lof over de manier waarop de nieuwbouwingrepen het historische Binnengasthuis hebben getransformeerd tot een magische ruimte. De glazen overkapping van ‘de boom (of het blad) der wijsheid’ verbindt de oude ziekenhuispanden op een vanzelfsprekende wijze. De jury waardeert dat de glazen overkapping is ontworpen vanuit de logica van de meest efficiënte draagconstructie. De nieuwbouw op de hoek van de Nieuwe Doelenstraat, die twee historische gebouwen verbindt, maakt op een subtiele en doeltreffende wijze het gebouwencluster compleet. Het kunstwerk van bronzen letters als gevelscherm van de nieuwbouw is een goede neutrale en passende keuze bij de functie van het gebouw. Daarnaast is de transformatie van de oudbouw een overtuigend en bijna tastbaar voorbeeld van omkeerbaarheid. De ritmiek van bedden in de voormalige ziekenzalen is vervangen door eenzelfde ritme van bureaus met laptops. In alles is zichtbaar dat de architect van de renovatie en de architect van de nieuwbouw overtuigend hebben samengewerkt. Ieders werk blijft individueel herkenbaar, terwijl het samen één integraal gebouw is geworden.

Hoewel de smaken over de Boom der Wijsheid binnen de jury verschillen, vinden zij dit unaniem van ondergeschikt belang ten opzichte van de maatschappelijke betekenis, de gebruikskwaliteit, de impact op de buurt en de aanpasbaarheid van het project. Het gebouw is een prachtig voorbeeld van duurzame functievrijheid. De monumentale panden van het voormalige ziekenhuis zijn behouden en getransformeerd tot bibliotheek, maar kunnen in de (verre) toekomst weer een andere functie krijgen. De nieuwe kap is zelfdragend zodat deze relatief makkelijk kan worden vervangen door iets dat in de toekomst aansluit op mogelijk andere functies, voorkeuren of opgaven. Door slimme ingrepen is het gebouw geschikt gemaakt voor de huidige tijd. De bankjes in het chirurgisch theater zijn aangepast aan huidige lichaamslengtes, er is een grote fietsenstalling ondergronds en duurzaamheid is als vanzelfsprekende factor overal doorgevoerd.

De Universiteitsbibliotheek is een inspirerend voorbeeld hoe men door het verbinden van bestaande bouw met nieuwbouw kwaliteit kan blijven toevoegen aan de stad. Het op deze manier optoppen, splitsen en inbreiden in bestaande contexten ziet de jury als toekomst van de gebouwde omgeving.

De jury bewondert de gelaagdheid van zowel het programma als de architectuur van de Telefoondienst. Er is hier een zeer ambitieus project neergezet met een prachtige architectonische uitwerking. Deze voormalige telefooncentrale is door twee lagen op te toppen getransformeerd naar 33 huurwoningen (21 vrije sector huur, 7 middenhuur en 5 sociale huur), ateliers en commerciële ruimtes in de plint. Bijzonder is dat het programma volledig gemengd door het gebouw zit.

De jury vindt het project een goed voorbeeld hoe optoppen veel kwaliteit kan toevoegen aan een bestaand gebouw en de bredere context van de buurt. Oud en nieuw smelten hier mooi in elkaar samen. De gevelindeling van de optopping volgt de ritmiek van de bestaande gevel. Het verrassende en overtuigende gebruik van kostbaar, zwaar en onverwoestbaar graniet als gevelbekleding verwijst naar de oorspronkelijke gevelaccenten.

De jury ziet dat de opdrachtgever hier echt voor kwaliteit heeft gekozen. Door ontwikkelingen in de markt slim te gebruiken is er extra budget vrijgemaakt voor een kwalitatief hoogwaardige trap, uniforme erfafscheidingen van de privédakterrassen en een mooi hekwerk met originele granieten elementen in de binnentuin. De woningen zitten slim in elkaar, zijn prettig ontsloten door een dubbelhoge corridor en enkele woningen hebben een mooi privédakterras. Door de toepassing van houtskeletbouw tussenmuren op de verdiepingen blijft het gebouw ook relatief flexibel aanpasbaar in de toekomst.

Van Het Duivenhuis in ARTIS gaat het hart van de jury sneller kloppen. De transformatie van dit in onbruik geraakte rijksmonument naar een horeca-uitgiftepunt met terras en vergaderruimte voegt zich als vanzelfsprekend in het dierenpark. De visie van de opdrachtgever heeft duidelijk heel goed uitgepakt in het resultaat.

Het door leegstand in verval geraakte monument is subtiel gerestaureerd, zonder de lagen van eerder gebruik volledig uit te wissen. De architectuur van het houten balkon en overkapping in één, die om het bestaande rijksmonument heen gevouwen is, is uitzonderlijk goed doordacht. Het is een vondst dat de precies gedetailleerde balustrade als ligger fungeert die de overkapping, omloop en daktuin dragen.

De overkapping met het sedumdak erbovenop voelt als een beschermende pet die multifunctioneel kan worden ingezet als terras of buitenklaslokaal. De jury vraagt zich wel af of het gebruik van deze open buitenkamer in de winter net zo uitnodigend is als met goed weer.

Het oorspronkelijke moeflonhuisje aan de overkant, wat ook bij de opdracht hoorde, is een geslaagde speelplek voor de allerkleinsten geworden. De betonnen rand om het speelhuisje heen is op een perfecte afstand en manier vormgegeven dat kinderen vrij in het huisje kunnen spelen terwijl de ouders op een afstandje toekijken. Simpel en doeltreffend. De liefde voor architectuur spat van dit mooie project af.

(bouwkosten inschatting: ca. €3.480/m²)

Op een braakliggend stuk grond naast treinstation Science Park is een betaalbaar en duurzaam woongebouw voor een diverse gemeenschap gerealiseerd, De Nieuwe Meent. De jury prijst het doorzettingsvermogen van het coöperatief dat dit project ondanks alle (financiële) tegenwind heeft weten te realiseren. Het gebouw bestaat uit een goede mix van vijf woongroepen en kleine privéwoningen in de sociale sector, horeca en een werkruimte met daaromheen veel gemeenschappelijke ruimtes voor de bewoners. De kleine woningen aan de straat zorgen voor een connectie met de omgeving en hebben ondanks hun kleine oppervlakte (50 m²) de mogelijkheid tot twee slaapkamers. Een extra kwaliteit voor de woongroepen in de toren ziet de jury in de mooie ruime balkons. Daarnaast wordt door middel van de vele gemeenschappelijke ruimtes ontmoeting tussen de bewoners gestimuleerd.

De jury waardeert dat een deel van het gebouw door de bouwmethode van houten kolommen met liggers ook toekomstbestendig is. De toren met woongroepen blijft hierdoor flexibel in te delen. De mooie los geplaatste toren met vluchttrap is een herkenbaar baken dat ‘s avonds als verlichte lantaarn in de buurt staat.

De jury vraagt zich af of het project en de vele gemeenschappelijke ruimtes ook sociaal toekomstbestendig zijn zodra de energieke en enthousiaste eerste groep bewoners er niet meer woont. De jury prijst dat de gemeente ruimte geeft aan dit soort initiatieven, die een grote sociaalmaatschappelijke meerwaarde hebben. Zij hoopt dat coöperatieve projecten zoals deze repeteerbaar blijken zodra de infrastructuur van externe financiering beter op orde is, want daarin zien zij nog de grootste uitdaging.

(kosten inschatting jury: bouwkosten ca. €5.000/m² + erfpacht ca. €4.000/m² = €9.000/m² )

Op het nog in aanbouw zijnde Centrumeiland springt CPO Bakstayn er direct uit door de karaktervolle uitstraling. Dit woongebouw met 18 koopwoningen is gerealiseerd op initiatief van de bewoners zelf. De jury is onder de indruk van de kwaliteit van de architectuur en de materialisering. De klassieke opbouw van de gevel met een plint, middenstuk en kroon is goed gelukt. Het materiaalgebruik zowel buiten als binnen geeft een chique uitstraling en zorgvuldige details maken het gebouw aanraakbaar. Alles ademt maatwerk: van de ronde bogen in het metselwerk en de weggewerkte hemelwaterafvoeren tot de luxe terrazzotegels en het gekleurde beton van de trap in de entree. Het is zichtbaar dat er bewust is gekozen om 10 tot 15% van het bouwbudget aan de gemeenschappelijke ruimtes te besteden. Door de ruime entreehal is het mooi binnenkomen met zicht op de goed gebruikte gemeenschappelijke ruimte met logeerkamer. Enkel de aangrenzende gedeelde binnentuin vindt de jury wat karig. De brede galerijen op de verdiepingen creëren daarentegen een prettige buitenruimte bij de voordeuren van de appartementen.

De jury prijst de gemeente die hier ruimte heeft gegeven aan particulier opdrachtgeverschap, wat zichtbaar variatie in deze nieuwbouwwijk brengt. De jury twijfelt echter of de bouwkosten in combinatie met de erfpacht van Bakstayn daadwerkelijk een betaalbaar woongebouw hebben gemaakt. Zij zien dit als voorwaarde om het concept repeteerbaar te maken.

(bouwkosten inschatting: ca. €3.000/m²)

In het speelse Cornelis ziet de jury een gebouw met een mix van 36 huur- en 49 koopwoningen waar het concept van de tender overal is doorgevoerd: een fijn woongebouw maken voor gezinnen in de stad. De jury prijst dat in het ontwerp ontmoeting centraal staat. De routing en doorkijkjes zorgen ervoor dat bewoners hun buren hier op een ongedwongen manier ontmoeten. De woningen zijn op verschillende manieren ontsloten in kleine clusters. Een deel via een galerij die uit de gevel is geplaatst, wat resulteert in brede balkons, ruimte bij de voordeur en doorkijkjes naar de onder- en bovenliggende galerijen. Een ander deel van de woningen ligt aan een slimme dubbelhoge en brede corridor die door de houten afwerkvloer als verlengde van de woonruimte aanvoelt. Kinderen die in de corridor spelen kunnen door de raampjes in de voordeuren en de keuken zien of er licht brandt bij de buren. De jury vindt dat er in het ontwerp goed is nagedacht over de verschillende leeftijdsfasen van kinderen. De speelse glijbanen zullen blijvende herinneringen vormen voor de kinderen die hier opgroeien.

In tegenstelling tot de warme binnenkant vindt de jury de aansluiting van het gebouw op het achterliggende plein echter vrij kil en gesloten. Terwijl het plein met daaraan vier gebouwen voor verschillende doelgroepen juist zou kunnen zorgen voor een diverse menging in de buurt.

(bouwkosten inschatting: ca. €2.100/m²)

De Vrijheid wordt door de jury omschreven als een sterk, compact en slim gebouw voor sociale prijzen. Aan deze toren met 140 sociale huurwoningen van De Alliantie is duidelijk met liefde gewerkt om een zo hoog mogelijke kwaliteit neer te zetten binnen een beperkt budget. De jury ziet in De Vrijheid een verandering in de ambitie en architectonische kwaliteit van sociale woningbouw ten opzichte van eerdere decennia.

De entree is uitnodigend dankzij het lichte atrium met een gigantische boom en een extra trap die uitnodigt tot meer beweging. De jury prijst de slimme keuzes in materiaalgebruik. De zorgvuldig gegoten betonnen draagstructuur is in zicht gelaten in het atrium en de gangen. De eikenhouten kozijnen en voordeuren van de woningen geven een warme kwaliteit en luxe uitstraling. Achter de gevel van geperforeerd aluminium zijn de suskasten verstopt. De relatief kleine woningen ogen ruimer door de schuifdeur van de woonkamer naar de slaapkamer, met over de gehele breedte een groot balkon.

De jury merkt op dat de kwaliteit van de plint tegenvalt omdat het weinig verbinding zoekt met de omgeving. De meegegeven stedenbouwkundige kaders maken wonen op de begane grond niet mogelijk waardoor er rondom enkel fietsenstallingen zichtbaar zijn en een blinde muur aan het water. De jury mist ook een gemeenschappelijke ruimte om te compenseren voor de kleine appartementen. Zij hopen dat in plaats daarvan de twee gemeenschappelijke dakterrassen veelvuldig zullen worden gebruikt.

(bouwkosten inschatting jury: ca. €3.500/m²)

De jury is onder de indruk van het slimme en efficiënte bouwsysteem van Houtrak op Oostenburgereiland. Door gebruik te maken van dragende kolommen met daarop betonnen platen kon er op een indrukwekkende snelheid van één verdieping per week worden gebouwd. In combinatie met de geprefabriceerde gevel is er steigerloos gebouwd, de bouwtijd kort gehouden en daarmee de bouwkosten gedrukt. Een groot pluspunt voor de jury is dat door het bouwsysteem, dat over het hele casco is doorgetrokken, het gebouw ook in de toekomst flexibel in te delen blijft. Daarmee is Houtrak een mooi voorbeeld van functievrijheid. De gevel bestaat uit twee delen van verschillende materialen. De gevel van circulaire hergebruikte Azobé planken, afkomstig van de beschoeiing uit een kanaal in Breda, geeft het gebouw een warme uitstraling met een kleine verwijzing naar het VOC verleden van de locatie. De warme uitstraling van de buitenkant wordt gecontrasteerd door het strakke, eveneens zorgvuldig uitgewerkte, met metaal beklede atrium. De luxe woningen achter de houten gevel hebben brede houten balkons met een prachtig uitzicht over de Oostenburgervaart. Het gemeenschappelijke dakterras vond de jury mooi uitgevoerd en aangeplant, maar straalt door de losse zitblokken nog niet een uitnodigend gebruik uit.

De jury vindt het jammer dat door de meegegeven stedenbouwkundige kaders het vanaf de straat niet zichtbaar is dat er achter de twee gevels van Houtrak één casco structuur zit.

(bouwkosten inschatting: ca. €2.700/m²)

De architectuur van het stoere, ambitieuze en krachtige Opportuna past volgens de jury erg goed in de omgeving van Nieuw-West. De toren bevat 174 compacte sociale huurwoningen voor jongeren met een uitzonderlijk hoge architectonische kwaliteit. De jury prijst dat jongeren uit de buurt voorrang hebben gekregen op de woningen. Dit zorgt voor directe impact en binding met de omgeving. In de gevel zijn mooie details en variaties opgenomen die geïnspireerd zijn op de bestaande gevels van de omliggende bebouwing. Een moderne en goede ingreep vindt de jury het polijsten van de onderkant van de balkons. De plattegrond van de studio’s is overtuigend omdat deze over de breedte is getrokken en zo prettiger is in te delen, meer daglicht heeft en een ruim balkon.

De jury is enthousiast over het slimme bouwsysteem met dragende gevels waardoor de woningen in de toekomst aanpasbaar blijven. Het nadeel van deze dragende gevel is dat gevelopeningen, ofwel ramen, op enkele plekken klein zijn. De balkons zijn daarentegen goed ontworpen en bieden zichtbaar een hogere woonkwaliteit aan de woningen. De twee dakterrassen, de kleine gemeenschappelijke ruimte en de studieruimte op de begane grond zijn volgens de jury een welkome toevoeging. Hierdoor kunnen bewoners hun kleine woning af en toe verruilen voor een andere omgeving. Hoewel de jury de verbinding met de openbare ruimte nog wat mager vindt, waardeert ze dat er door de toevoeging van bankjes in de plint een verbinding wordt gezocht met het toekomstige park aan de spoorzijde.

(bouwkosten inschatting: ca. €3.800/m²)

In de middelbare school Xplore Agora ziet de jury dat gebouw en onderwijsconcept volledig met elkaar versmolten zijn. Voor het vernieuwende Agora schoolconcept is een gebouw op maat gemaakt van zeer hoge kwaliteit. Bewonderenswaardig is dat het gebouw ondanks dit maatwerk toekomstbestendig is ontworpen. De school zou later ook gebruikt kunnen worden als reguliere middelbare school. De binnenkomst maakt indruk op de jury door de lage hal die leidt naar een prachtig vormgegeven grote en hoge aula, ofwel ‘grand café’, met zicht op het water en de atletiekbaan. De jury waardeert dat het gebouw en het concept een verbinding zoeken met de buurt. De aula is overdag ook voor ouders of buurtbewoners toegankelijk.

De jury prijst de architect en opdrachtgever die hier, ondanks de strenge randvoorwaarden, toch een kleine buitenplek met podiumtrap en vlonder aan het water hebben weten te creëren. Ook aan de voorkant zoekt het gebouw verbinding met de wijk door middel van een loket waar leerlingen ijsjes kunnen verkopen aan voorbijgangers. Diagonaal doorgezaagde bakstenen geplaatst in een getand motief zorgen voor diepte en een mooie schaduwwerking in de gevel.

In het verlengde van het onderwijsconcept zijn transparantie en doorkijkjes overal in het gebouw doorgevoerd. De jury vraagt zich af of dit voldoende mogelijkheden voor de studenten biedt om zich ook af en toe af te kunnen schermen.